Tại sao tình trạng gập gối lại ảnh hưởng đến lắp chân giả

Tình trạng gập gối là một trong những nguyên nhân thường bị bỏ qua nhưng lại ảnh hưởng rất lớn đến việc lắp và sử dụng chân giả. Nhiều người mất chi dù mỏm cụt lành tốt vẫn gặp khó khăn khi tập đứng, tập đi do gối không duỗi thẳng. Gập gối làm thay đổi trục sinh cơ học của chân giả, khiến dáng đi kém ổn định và tốn sức hơn. Nếu không được đánh giá và xử lý sớm, tình trạng này có thể làm giảm hiệu quả chân giả rõ rệt. Đặc biệt ở người cao tuổi, gập gối còn làm tăng nguy cơ đau hông, đau lưng và té ngã. Hiểu đúng về gập gối giúp người bệnh chuẩn bị tốt hơn trước khi lắp chân giả.

Gập gối là gì trong phục hồi chức năng sau cắt cụt?

Định nghĩa gập gối (Knee Flexion Contracture) trong y học

Trong y học, gập gối (knee flexion) là chuyển động uốn cong khớp gối, tức là đưa cẳng chân về phía mông theo mặt phẳng đứng dọc. Khả năng này bình thường cho phép gối gấp đến khoảng 135–140 độ ở người khỏe mạnh. Nhưng khi khớp không thể duỗi thẳng hoàn toàn, trạng thái này được gọi là gập gối co rút hay knee flexion contracture — tức là bị “co rút gối”, khiến khớp gối không thể trở về vị trí duỗi 0 độ một cách tự nhiên.

Gập gối do co rút thường xảy ra ở trường hợp chi dưới bị bất động lâu ngày hoặc do xơ dính mô mềm – co kéo cơ gấp gối dẫn tới giảm biên độ duỗi.

Gập gối chủ động vs gập gối co rút

Trong phục hồi chức năng, cần phân biệt rõ hai khái niệm:

Gập gối chủ động:

• Là khả năng người bệnh tự sử dụng cơ gấp gối (nhóm cơ hamstring) để gập khớp theo ý muốn, phản ánh chức năng cơ còn hoạt động được. Đây là dạng gập gối bình thường trong vận động.

Gập gối co rút (Flexion Contracture)

• Đây là tình trạng khớp không thể duỗi thẳng hoàn toàn — dù bệnh nhân cố gắng duỗi — do co rút mô mềm, xơ dính bao khớp hoặc thiếu vận động kéo dài. Trong phục hồi sau cắt cụt, gập gối co rút là biến chứng nguy hiểm vì ảnh hưởng trực tiếp tới việc đứng và lắp chân giả.
  physio-pedia.com
• Co rút thường thấy ở các nhóm cơ phía sau gối (như gân khoeo, hamstring), cùng với xơ dính bao khớp nếu không được vận động sớm và đúng kỹ thuật.

Mức độ gập gối: nhẹ – trung bình – nặng

Đánh giá mức độ gập gối co rút được thực hiện bằng goniometer — thước đo góc khớp trong lâm sàng. Các mức độ phổ biến được phân loại như sau:

• Nhẹ: Không thể duỗi thẳng hoàn toàn, góc co rút nhỏ (ví dụ < 10–15 độ), duỗi gần 0 độ hơn, vẫn còn biên độ vận động hợp lý để luyện tập và lắp chân giả.
• Trung bình: Gập gối không thể duỗi dưới khoảng 10–20 độ, khiến dáng đứng và căn chỉnh chân giả bắt đầu gặp hạn chế nếu không can thiệp tập luyện.
• Nặng: Gập gối kéo dài với góc duỗi hạn chế rõ (> 20 độ), làm ảnh hưởng mạnh tới dáng đi, cản trở đứng thẳng và rất khó lắp chân giả đúng kỹ thuật nếu không điều chỉnh biên độ.

Tại sao phân độ gập gối quan trọng trong phục hồi sau cắt cụt

Việc xác định rõ mức độ gập gối co rút có ý nghĩa quyết định trong lập kế hoạch phục hồi chức năng và chuẩn bị lắp chân giả:

• Đánh giá khả năng duỗi gối còn lại → quyết định khớp gối nhân tạo phù hợp.
• Xác định thời điểm hợp lý để bắt đầu tập duỗi gối tích cực.
• Dự đoán khó khăn trong đi lại với chân giả và thiết kế giải pháp chỉnh hình riêng.
• Gập gối nặng có thể yêu cầu can thiệp kéo giãn chuyên sâu trước khi lắp chân giả.

Cơ chế hình thành gập gối sau mất chi

Sau cắt cụt chi dưới (đặc biệt là cắt cụt trên gối hoặc dưới gối), gập gối không phải xảy ra ngẫu nhiên mà là hệ quả tổng hợp của thay đổi cơ – khớp – tư thế – cảm giác đau. Nếu không được can thiệp sớm, gập gối sẽ dần chuyển từ hạn chế chức năng tạm thời sang co rút cấu trúc thật sự.

Co rút cơ gấp gối và bao khớp

Vai trò của cơ gân kheo và bao khớp sau:

• Nhóm cơ gân kheo (hamstrings) là nhóm cơ chính gây gập gối, nằm phía sau đùi.
• Sau mất chi, các cơ này dễ bị rút ngắn do:
• Giảm vận động chủ động.
• Ít được kéo giãn ở tư thế duỗi gối hoàn toàn.

Đồng thời, bao khớp sau của khớp gối có xu hướng:

• Dày lên.
• Xơ hóa.
• Mất tính đàn hồi nếu khớp bị giữ lâu ở tư thế gập.
• Hệ quả là khớp gối mất dần khả năng duỗi thẳng, ngay cả khi người bệnh cố gắng duỗi.
• Mất cân bằng cơ sau cắt cụt

Sau cắt cụt, sự cân bằng giữa:

• Cơ gấp gối (hamstrings)
• Cơ duỗi gối (quadriceps)
  bị phá vỡ.

Cơ duỗi gối thường:

• Yếu đi nhanh.
• Ít được sử dụng do đau hoặc bất động.

Trong khi đó, cơ gấp gối dễ co rút hơn vì:

• Hoạt động nhiều khi ngồi.
• Ít được kéo giãn.

Mất cân bằng cơ này là nền tảng sinh học quan trọng nhất gây gập gối kéo dài sau mất chi.

Tư thế nằm – ngồi sai kéo dài – Nằm kê gối, ngồi xe lăn lâu

Rất nhiều người bệnh có thói quen:

• Nằm kê gối dưới khoeo cho “dễ chịu”.
• Ngồi xe lăn với gối gập hàng giờ mỗi ngày.

Các tư thế này:

• Đặt khớp gối liên tục ở tư thế gập.
• Khiến cơ gân kheo và bao khớp sau quen với chiều dài ngắn.
• Theo sinh lý học, mô mềm sẽ tái cấu trúc theo tư thế duy trì lâu nhất, dẫn đến co rút thật sự.
• Thiếu vận động duỗi gối sớm

Trong giai đoạn sớm sau mổ, nếu không:

• Tập duỗi gối chủ động.
• Đặt tư thế nằm – ngồi đúng.

Khớp gối sẽ nhanh chóng:

• Giảm biên độ duỗi.
• Hình thành dính mô mềm.

Nhiều nghiên cứu phục hồi chức năng cho thấy: Gập gối thường bắt đầu hình thành chỉ sau vài tuần nếu thiếu can thiệp sớm.

Đau và sợ đau khi duỗi gối –  Cơ chế tránh đau dẫn đến co rút

Sau cắt cụt, người bệnh thường gặp:

• Đau mỏm cụt.
• Đau mô mềm quanh gối.
• Cảm giác đau khi duỗi gối.

Phản xạ tự nhiên của cơ thể là:

• Tránh tư thế gây đau.
• Giữ gối ở tư thế gập nhẹ để “dễ chịu hơn”.

Tuy nhiên, việc né đau kéo dài sẽ:

• Giảm kích hoạt cơ duỗi gối.
• Tăng trương lực cơ gấp gối.
• Đẩy nhanh quá trình co rút khớp.

Đây là vòng xoắn nguy hiểm:

• Đau → tránh duỗi → co rút → càng đau hơn khi duỗi.
• Tóm tắt cơ chế hình thành gập gối sau mất chi

Gập gối hình thành do sự kết hợp của:

• Co rút cơ gân kheo và bao khớp sau
• Mất cân bằng cơ gấp – duỗi
• Tư thế sinh hoạt sai kéo dài
• Phản xạ tránh đau không được kiểm soát
• Nếu không được nhận diện và can thiệp đúng thời điểm, gập gối sẽ trở thành rào cản lớn nhất trong việc lắp và sử dụng chân giả hiệu quả.

Vì sao gập gối gây khó khăn khi lắp chân giả

Trong chỉnh hình chi dưới, khớp gối cần đạt hoặc gần đạt tư thế duỗi thẳng sinh lý để chân giả hoạt động đúng nguyên lý. Khi tồn tại gập gối, toàn bộ hệ thống từ ổ chụp, khớp gối nhân tạo đến dáng đi đều bị ảnh hưởng, khiến việc lắp và sử dụng chân giả trở nên khó khăn, kém an toàn và tốn sức hơn.

Ảnh hưởng đến thiết kế ổ chụp (socket) – Trục cơ thể bị lệch

Gập gối làm thay đổi trục sinh cơ học của chi dưới, khiến:

• Đùi không còn nằm thẳng hàng với thân người.
• Trục chịu lực dồn ra phía trước hoặc phía sau bất thường.

Khi kỹ thuật viên thiết kế ổ chụp trong tình trạng gập gối:

• Socket buộc phải “bù trừ” theo tư thế sai lệch.
• Trục chân giả không còn song song với trục cơ thể tự nhiên.

Điều này làm giảm đáng kể hiệu quả chịu lực và kiểm soát chân giả.

Socket không ôm khít, dễ trượt

Gập gối thường đi kèm:

• Mỏm cụt khó đặt đúng trục.
• Áp lực phân bố không đều trong ổ chụp.

Hệ quả là:

• Socket dễ bị lỏng khi đứng – đi.
• Tăng ma sát, gây đau, trượt hoặc trầy da mỏm cụt.

Người dùng có cảm giác:

• Chân giả “không chắc”.
• Phải dùng nhiều sức để giữ thăng bằng.

Một ổ chụp tốt không thể phát huy hiệu quả nếu gập gối chưa được xử lý phù hợp.

Ảnh hưởng đến căn chỉnh khớp gối chân giả – Khớp không đứng trục sinh cơ học

Khớp gối chân giả cần được căn chỉnh sao cho:

• Trục khớp nằm đúng vị trí sinh cơ học.
• Cho phép đứng vững và chuyển pha bước đi an toàn.

Khi gập gối tồn tại:

• Khớp gối nhân tạo buộc phải đặt lệch trục.
• Mất khả năng khóa – mở khớp hiệu quả.

Điều này làm giảm độ ổn định khi đứng và bước đầu tiên trong mỗi chu kỳ đi. Tăng nguy cơ ngã khi đứng – đi

Gập gối khiến:

• Trọng tâm cơ thể dồn về phía trước.
• Khó kiểm soát giai đoạn tiếp đất (stance phase).

Người sử dụng chân giả dễ gặp:

• Gập gối không kiểm soát khi đứng.
• Mất thăng bằng khi lên xuống dốc, cầu thang.

Với người cao tuổi, đây là yếu tố làm tăng nguy cơ té ngã nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn và tâm lý sử dụng chân giả.

Tăng tiêu hao năng lượng khi đi – Đi gập gối tốn sức hơn 25–40%

Nhiều nghiên cứu sinh cơ học cho thấy:

Dáng đi với gập gối làm tăng mức tiêu hao năng lượng từ 25–40% so với dáng đi duỗi gối gần sinh lý.

Nguyên nhân:

• Cơ hông và cơ lưng phải hoạt động bù trừ liên tục.
• Mỗi bước đi cần nhiều lực hơn để giữ thăng bằng.

Người sử dụng nhanh mệt, giảm quãng đường đi được trong ngày. Người già nhanh mệt, đau hông – lưng

Ở người cao tuổi:

• Dự trữ cơ lực thấp.
• Khả năng thích nghi kém hơn người trẻ.

Gập gối kéo dài dẫn đến:

• Đau khớp hông bên chân giả và chân lành.
• Đau lưng dưới do lệch trục lâu ngày.
• Giảm động lực tập đi và sử dụng chân giả.

Nhiều trường hợp bỏ sử dụng chân giả không phải do chân giả kém, mà do gập gối chưa được xử lý đúng trước khi lắp.

Ảnh hưởng của gập gối đến dáng đi và an toàn vận động

Gập gối không chỉ gây khó khăn khi lắp chân giả mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến dáng đi và mức độ an toàn trong sinh hoạt hàng ngày. Khi khớp gối không duỗi thẳng đúng sinh lý, cơ thể buộc phải bù trừ bằng nhiều cơ chế bất lợi, làm tăng nguy cơ chấn thương và té ngã, đặc biệt ở người cao tuổi.

Dáng đi khập khiễng, không đều bước

Gập gối khiến chiều dài chi bên chân giả ngắn hơn giả tạo, làm:

• Bước chân không đều.
• Nhịp bước bị lệch giữa hai bên.
• Trong quá trình đi:
• Bên chân giả khó tiếp đất ổn định.
• Bên chân lành phải chịu nhiều tải hơn để bù trừ.

Dáng đi thường thấy:

• Khập khiễng rõ.
• Người nghiêng thân sang một bên.
• Bước ngắn, thiếu tự tin.

Dáng đi này không chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ mà còn làm giảm hiệu quả sử dụng chân giả lâu dài. Tăng áp lực lên khớp hông và cột sống

Khi gập gối tồn tại:

• Trục chịu lực của cơ thể bị lệch.
• Cơ hông và cơ lưng phải hoạt động liên tục để giữ thăng bằng.

Hệ quả sinh cơ học:

• Tăng áp lực lên khớp hông, đặc biệt là bên chân giả.
• Tăng tải lên cột sống thắt lưng, dễ gây đau lưng mạn tính.

Ở người cao tuổi:

• Xương và sụn khớp đã thoái hóa sẵn.
• Gập gối làm quá trình thoái hóa tiến triển nhanh hơn.

Nhiều người sau khi lắp chân giả than phiền đau hông – đau lưng chính là do dáng đi bù trừ từ gập gối. Nguy cơ té ngã cao, đặc biệt ở người cao tuổi

Gập gối làm giảm khả năng:

• Khóa gối khi đứng.
• Kiểm soát tiếp đất trong từng bước đi.

Khi gặp các tình huống thường ngày như:

• Đi trên nền trơn.
• Lên xuống dốc, bậc thềm.

Quay người đột ngột → Người sử dụng chân giả dễ mất thăng bằng và té ngã.

Đối với người cao tuổi:

• Phản xạ chậm.
• Cơ lực yếu.
• Té ngã có thể dẫn đến gãy xương, chấn thương nặng, mất tự tin vận động.

Gập gối được xem là một trong những yếu tố nguy cơ té ngã hàng đầu ở người lớn tuổi đi chân giả. Ý nghĩa thực tiễn trong phục hồi chức năng

Gập gối không được xử lý đúng sẽ dẫn đến:

• Dáng đi xấu, tốn sức.
• Đau khớp hông – cột sống kéo dài.
• Giảm mức độ an toàn khi sinh hoạt.

Ngược lại, đánh giá và cải thiện gập gối sớm giúp:

• Dáng đi tự nhiên hơn.
• Giảm nguy cơ té ngã.
• Nâng cao chất lượng cuộc sống cho người sử dụng chân giả.

Đánh giá đo mức độ gập gối trong chỉnh hình

Trong chỉnh hình – chân giả, đánh giá chính xác mức độ gập gối là bước bắt buộc trước khi thiết kế socket, căn chỉnh trục sinh cơ học và lập kế hoạch phục hồi. Việc đánh giá không chỉ dừng ở “gập bao nhiêu độ” mà còn phải hiểu bản chất hạn chế vận động.

Đo góc gập gối lâm sàng

Công cụ thường dùng: Thước đo góc (goniometer) – tiêu chuẩn trong lâm sàng.

Đo ở tư thế:

• Nằm ngửa (đánh giá duỗi gối tối đa)
• Ngồi / nằm sấp (đối chiếu)

Phân loại mức độ gập gối (knee flexion contracture)

• < 10° – Gập gối nhẹ
• Ảnh hưởng ít đến lắp chân giả
• Có thể bù trừ bằng căn chỉnh socket & khớp

Tiên lượng phục hồi tốt

• 10 – 20° – Gập gối trung bình
• Bắt đầu gây khó cho thiết kế ổ chụp
• Trục sinh cơ học bị lệch

Cần can thiệp phục hồi tích cực trước hoặc song song khi lắp chân giả

• > 20° – Gập gối nặng
• Cản trở nghiêm trọng việc lắp chân giả
• Dáng đi mất ổn định, nguy cơ té ngã cao
• Thường phải điều trị phục hồi kéo dài, thậm chí can thiệp chỉnh hình chuyên sâu

Trong thực hành chỉnh hình, gập gối >15–20° đã được xem là yếu tố nguy cơ lớn ảnh hưởng kết quả lắp chân giả lâu dài.

Đánh giá khả năng duỗi chủ động và thụ động

Đây là bước then chốt để phân biệt co rút thật hay chỉ là hạn chế chức năng tạm thời.

Duỗi gối chủ động (Active extension)

Người bệnh tự duỗi gối tối đa, phụ thuộc vào:

• Sức cơ cơ tứ đầu đùi
• Mức độ đau, sợ đau
• Kiểm soát thần kinh – vận động

Ý nghĩa chỉnh hình

• Duỗi kém chủ động → khó kiểm soát khớp gối chân giả
• Dễ gây khóa khớp không đúng thời điểm, mất an toàn khi đi

Duỗi gối thụ động (Passive extension)

Kỹ thuật viên hoặc chuyên gia hỗ trợ duỗi gối đánh giá:

• Độ đàn hồi cơ – gân – bao khớp
• Giới hạn cơ học thực sự của khớp

Phân biệt quan trọng

Duỗi thụ động tốt hơn chủ động → Hạn chế chức năng tạm thời, còn khả năng phục hồi cao

Duỗi thụ động cũng bị giới hạn rõ → Co rút thật sự (contracture), cần can thiệp kéo giãn – chỉnh hình sớm

Ý nghĩa thực tiễn trong lắp chân giả

Đánh giá đúng giúp:

• Chọn chiến lược phục hồi phù hợp
• Quyết định lắp sớm – trì hoãn – hay kết hợp điều trị
• Tối ưu thiết kế socket, căn chỉnh khớp và bàn chân giả

Trong chỉnh hình hiện đại, không đo – không đánh giá kỹ gập gối đồng nghĩa với nguy cơ thất bại khi lắp chân giả, dù linh kiện có hiện đại đến đâu.

Phòng ngừa cải thiện gập gối trước khi lắp chân giả

Gập gối sau cắt cụt không phải là biến chứng bắt buộc, mà phần lớn có thể phòng ngừa và cải thiện nếu được can thiệp đúng thời điểm – đúng phương pháp. Giai đoạn trước khi lắp chân giả chính là “cửa sổ vàng” quyết định khả năng đi lại về sau.

Tập duỗi gối sớm và đúng cách

Nguyên tắc chung

• Bắt đầu càng sớm càng tốt sau khi vết mổ ổn định
• Ưu tiên duỗi gối tối đa, an toàn, không bù trừ
• Tập ít nhưng đều – đúng trục sinh cơ học

Giai đoạn sớm (sau mổ – chưa lắp chân giả)

• Duỗi gối thụ động
• Nằm ngửa, gối duỗi thẳng hoàn toàn
• Giữ 10–20 giây, lặp lại nhiều lần trong ngày
• Gồng cơ tứ đầu đùi (quadriceps setting)
• Siết chặt cơ đùi trước khi gối duỗi
• Giúp chống teo cơ và hỗ trợ duỗi chủ động
• Nâng chân thẳng (Straight leg raise) (nếu cho phép)
• Tăng kiểm soát cơ duỗi gối

Mục tiêu: duy trì tầm duỗi gối = 0°

Giai đoạn trung gian (chuẩn bị lắp chân giả)

• Duỗi gối chủ động có kiểm soát
• Kéo giãn gân kheo nhẹ nhàng

Kết hợp:

• Thảm tập
• Băng đàn hồi
• Tập đối xứng hai bên

Mục tiêu: duỗi chủ động gần bằng duỗi thụ động

Tư thế sinh hoạt đúng

Tư thế sinh hoạt sai kéo dài là nguyên nhân thầm lặng nhưng nguy hiểm nhất gây gập gối.

Khi nằm: Nằm phẳng, gối duỗi thẳng

❌ Tránh tuyệt đối:

• Kê gối dưới khoeo
• Gác chân cong liên tục

Có thể: Nằm sấp ngắn thời gian (nếu không chống chỉ định) để kéo giãn mặt sau gối

Khi ngồi: Hạn chế ngồi gập gối kéo dài

Sau mỗi 30–45 phút:

• Duỗi thẳng gối
• Thay đổi tư thế

Khi ngồi xe lăn: Điều chỉnh tấm đỡ chân để không ép gối gập sâu

Nguyên tắc vàng: tư thế hàng giờ quan trọng không kém bài tập vài phút

Gập gối sau cắt cụt là vấn đề thường gặp nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa và cải thiện nếu được đánh giá đúng và can thiệp sớm.
Việc kiểm soát gập gối không chỉ giúp lắp chân giả dễ dàng hơn, mà còn quyết định độ an toàn, dáng đi và chất lượng sống lâu dài. Mỗi trường hợp cần đánh giá cá nhân hóa, kết hợp phục hồi chức năng và giải pháp chỉnh hình phù hợp. Đừng để gập gối trở thành rào cản khiến việc tập đi chân giả khó khăn hơn mức cần thiết.

Chỉnh Hình Việt Đức sẵn sàng đồng hành từ khâu đánh giá, tập phục hồi đến lắp chân giả an toàn – hiệu quả.

Liên hệ tư vấn chuyên sâu để được hướng dẫn đúng ngay từ đầu.